Dünyanın içinden deniz geçen belki de en büyüleyici şehri yüzyıllardır şairlere ilham verir ve gezginleri peşinden sürükler. Üzerine binlerce sayfa kitap yazılan ve uğruna imparatorlukların yıkılıp yeniden kurulduğu kadim metropol, sadece tarihiyle değil zaman içinde değiştirdiği isimleriyle de derin bir gizem barındırır. Peki bugün her sokağına ayrı aşık olduğumuz İstanbul’un adı nereden geliyor? Gelin tarihin tozlu sayfalarını aralayalım ve güzel şehrin isim yolculuğuna keyifli bir keşif gezisi düzenleyelim.
Antik Dönemin İzinde: Byzas’ın Şehri "Byzantion"
İstanbul’un bilinen ilk popüler adı, milattan önce 7. yüzyıla kadar uzanır. Mitolojik hikayelere ve tarihi kayıtlara göre Megara Kralı Byzas liderliğindeki Yunan göçmenler kendilerine yeni bir yurt ararlar. Delphi kahinine danışan Byzas, "Körler Ülkesi’nin tam karşısına" yerleşmesi gerektiği öğüdünü alır.
Bugünkü Tarihi Yarımada’ya gelen Byzas, Kadıköy’de (Khalkedon) yaşayanların muazzam güzellikteki coğrafyayı fark edemeyip karşıya yerleşmelerini "körlük" olarak nitelendirir ve şehrin temelini atar. Şehir, kurucusunun adından yola çıkılarak Byzantion olarak anılmaya başlar. Söz konusu isim ise yüzyıllar boyunca bölgenin ilk kimliği olarak tarihe kazınır.
Roma İmparatorluğu’nun İhtişamı: Nova Roma ve Konstantinopolis
Zaman akıp gider, coğrafyalar değişir ve Roma İmparatoru I. Konstantin, imparatorluğun merkezini stratejik önemi nedeniyle bu eşsiz şehre taşımaya karar verir. Şehri baştan aşağı yeniden inşa eden imparator, burayı "Yeni Roma" anlamına gelen Nova Roma olarak ilan eder. Ancak bu isim halk arasında çok fazla benimsenmez. İmparatorun ölümünden sonra onun anısını yaşatmak adına şehre "Konstantin’in Şehri" anlamına gelen Konstantinopolis adı verilir. Konstantinopolis ismi:
Yaklaşık 1600 yıl boyunca resmi ve gayriresmi belgelerde gücünü korur.
Batı dünyasında şehrin en bilinen ve en uzun süre kullanılan adı olur.
Yukarıdakilerin yanı sıra isim, şehrin kozmopolit ve görkemli yapısını da simgeler.
"Şehre Doğru" Bir Yolculuk: İstanbul Kelimesinin Kökeni
Gelelim bugünkü modern ismimizin asıl hikayesine. Çoğu insan "İstanbul" kelimesinin tamamen Türkçe bir kökenden geldiğini düşünür ancak dil bilimciler bizi çok daha farklı ve eğlenceli bir sokağa çıkarır. Kelimenin kökeni, Orta Çağ Rumcasındaki "eis tin polin" kalıbına dayanır.
Söz konusu ifade tam olarak "şehre doğru" veya "şehirde" anlamına gelir. Dönemin insanları için Konstantinopolis o kadar büyük ve o kadar merkezidir ki "şehre gidiyorum" dediklerinde herkesin aklına tek bir yer gelir. Zamanla Türklerin diline entegre olan kalıp; Stinpoli, Istanpol ve nihayetinde yumuşayarak günümüzdeki İstanbul halini alır.
Doğu Dünyasının Dilinden: Dersaadet ve Konstantiniyye
İstanbul, 1453 yılında Fatih Sultan Mehmet tarafından fethedildikten sonra da isim zenginliğini kaybetmez. Osmanlı İmparatorluğu, şehrin köklü geçmişine saygı duyarak "Konstantinopolis" ismini tamamen silip atmaz. Bunun yerine ismin Arapça fonetiğe uyarlanmış hali olan Konstantiniyye kelimesini resmi belgelerde paralarda ve fermanlarda yüzyıllar boyunca kullanır. Osmanlı döneminde şehre yakıştırılan diğer büyüleyici unvanlar ise şunlardır:
Dersaadet: Mutluluk kapısı
Asitane: Devletin eşiği, büyük dergah
Darülhilafe: Hilafetin merkezi
Makarr-ı Saltanat: Saltanatın merkezi
Tüm bu isimler şehrin sadece idari bir merkez değil, kültürel ve manevi bir sığınak olduğunu da net bir şekilde ortaya koyar.
Son Noktayı Koyan Karar: Cumhuriyet Dönemi ve Resmi İsim
Peki İstanbul ismi ne zaman ve nasıl tek resmi isim haline geldi? Osmanlı İmparatorluğu’nun yıkılıp küllerinden Türkiye Cumhuriyeti’nin doğmasıyla birlikte her alanda olduğu gibi kurumsal iletişimde de büyük bir modernleşme hamlesi başlar.
28 Mart 1930 tarihinde yürürlüğe giren Türk Posta Hizmet Kanunu ile birlikte yabancı ülkelerden gelen mektup ve paketlerde "Konstantinopolis" yazılması durumunda gönderilerin iade edileceği açıkça belirtilir. Kararlı duruş sayesinde dünya genelinde tek bir isim kabul görür: İstanbul.
Yüzyıllar boyunca adından ve ihtişamından hiçbir şey kaybetmeyen şehir, bugün de geçmişin tüm bu katmanlarını sokaklarında saklamaya, bizleri büyülemeye devam eder.
Yorumlar ()